Hidayet, Tilavet ve Zikir
Gayret, samimiyet ve teslimiyet, vahiyle aydınlanmış hidayet yolunun basamaklarıdır.
Toplumumuzda vahiyle (Kur'an’la) kurulan ilişki ve meşguliyet biçimleri, tarihsel miras, kültürel alışkanlıklar ve modern dönemdeki düşünsel arayışlar doğrultusunda çeşitlilik gösterir.
Kur'an'ı Arapça metninden tecvit kurallarına uygun olarak güzel okumak (tilavet), bunlardan biri olup toplumun çoğunluğunun rağbet ettiği en yaygın faaliyetlerdir. Bu faaliyetlerin başında da her yıl Ramazan ayında TRT1 ekranlarında yayımlanan “Kur'an-ı Kerim'i Güzel Okuma Yarışması” ile cami, kültür merkezi veya açık alanlarda düzenlenen “Kur’an Ziyafeti” programları gelir.
Bu yazıda, bu programlarda yapılanlarla ve daha özel bir kesimin dahil olduğu zikir meclislerindeki uygulamaları ana hatlarıyla değerlendirmek istiyorum:
Güzel okunan ezanlar ve müzikalitesi yüksek Kur’an okuyuşları, insandaki belli duyguları kabartabilir. Çünkü bunlar, insanları coşturmaya yönelik birer sanatsal faaliyettir. Biz Müslümanlar da bunlardan etkileniriz ve icracıları (okuyucuları) takdir ederiz.
Bu okuyuşlar, anlamı öne çıkarmadığı için tebliğ yerine geçmez. Belki inanmayanlarda merak uyandırıp onları kaynağa (vahye) yönlendirebilir.
Bu ortamların, bu okuyuşların etkisiyle ilahî kaynağa yönelip Kur’an’ın anlamıyla buluşan insanın gayreti, samimiyeti ve teslimiyeti ile hidayete ermesi de Allah’ın yardım ve inayetiyle olur:
De ki “Ben saparsam kendi aleyhime sapmış olurum, hidayete ermişsem bu da Rabb’imin bana vahyettiği sayesindedir. O işitendir, yakın olandır.”
Bu ayet bize, ‘Kur’an’ın anlamıyla buluşmadan hidayete ermenin mümkün olamayacağını’ bildiriyor.
Müslüman halkımızın büyük çoğunluğu ise güzel okunan Kur’an’ı dinlemiş olmayı yeterli buluyor. Dinlediklerinin kendi üzerlerindeki etkisini anlatmak için;
“Hocam, bir Kur’an dinledim, mest oldum!” diyenlere rastlarız.
‘Ne okunduğunu, neyi dinlediğini’ sorduğumuzda;
– Bilmiyorum ama adam müthiş okudu.
…
Bu canlandırmayı birilerini kınamak, ayıplamak için yapmadım. Sadece bu toplumda yaşanan gerçekliği vurgulamak istedim.
Güzel seslerin ve makamların konuştuğu böylesi programlarda Kur’an’ın anlamı sanki biraz geri planda kalıyor hatta perdeleniyor gibi. Ortada anlam kalmayınca da insan, nasıl öğüt alıp şifa bulacak; mü'minler hidayete ve rahmete nasıl erecek:
“Ey insanlar! Rabb’inizden size bir öğüt, gönüllerde olana bir şifa ve mü'minler için bir hidayet ve rahmet geldi.”
İnsanın gönlündeki kibir, haset gibi kara duygular, Kur’an öğüdü (mev‘iẓa) ile silinsin ki bunların yerini hidayet ve rahmet doldursun ve o insan, mü’min olsun. İşte bu mü’min şunu kolay fark eder:
Hidayete ermenin, Kur’an’ın anlamını içselleştirmenin dışında, bir başka yolu yok.
Sözün ulaştığı bu noktada, Mehmet Görmez Hoca’yı da anmış olalım. “Kur'an-ı Kerim'i Güzel Okuma Yarışması” programına eleştirel bir yaklaşımı olan Hoca’nın bir videosundan şu uyarı cümlelerini alıyorum buraya: “Kur’an, ses yarışmalarının güftesi olarak kullanılacak bir kitap değildir. Kur’an bir hayat kitabıdır.”
Bir de bizim cahil bırakılmış insanlarımızı, “Herkes Kur’an’ı anlayamaz.” diyerek Kur’an’ın anlamından uzak tutmaya çalışan, Cevat Akşit gibi hocalar var. Bu Hoca’yı da anmış olalım:
…
“Kur’an’da türevleriyle birlikte birçok âyette geçen zikir Allah’ı dille hamd, tesbih ve tekbir şekliyle övmek; nimetlerini anmak, bunları kalple hissetmek ve tefekkür etmek; kulluğun gereklerini akıl, beden ve mal ile yerine getirmek; namaz kılmak, dua ve istiğfarda bulunmak, kevnî âyetler üzerinde düşünmek şeklindeki mânalarının yanı sıra Kur’an, önceki kutsal kitaplar, levh-i mahfûz, vahiy, ilim, haber, beyan, ikaz, nasihat, şeref, ayıp ve unutmanın zıddı gibi anlamlarda da kullanılmıştır.
… (ZİKİR الذكر TDV ANS. REŞAT ÖNGÖREN)
Reşat ÖNGÖREN’in bu tespitlerinin yanı sıra bir de
tasavvuf terimi olan zikir var. (Bakınız: ZİKİR; MEHMET NURİ UYGUN TDV Ans.)
Benim bu yazıdaki sözlerim, cehrî (yüksek sesle) çekilen zikrin bazı tarikat uygulamalarıyla ilgilidir:
İslam’ın, Kur’an’ın en önde gelen sözü Allah’tır. Bu Allah lafzı, anlamından ve bağlamından koparılıp zikir meclislerinin virdi yapılmış. Ve bu ortamlarda, adına vecd denilen, cezbe denilen hâller yaşanmaya başlamış.
Vecde kapılmak, cezbeye tutulmak Müslümanın ibadetiyle bağdaşan durumlar değildir. İnsanın kendini kaybetmesi diyebileceğimiz bu hâllere cevaz veren bir ayet olmadığı gibi Allah Rasulü döneminden bir uygulama örneği de yoktur.
İbadetlerde asıl olan ise -insanın kendini kaybetmesi değil- insanı kendine getiren, canlı tutan sekinedir, huşudur, ihlastır. Bu has ve hak duyguları hak ederek yaşamak da Kur’an’a ittiba ile mümkündür.
Vecd ve cezbe yerine, Kur’an’da “tüyleri diken diken olmak” var:
“Allah sözün en güzelini (ayetleri), birbirine benzeyen ve tekrarlanan bir kitap olarak indirmiştir. Rablerinden derin bir saygıyla ürperenlerin (haşyet), ondan, tüyleri diken diken olur. Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikri (Kur’an) ile yumuşar. İşte bu, Allah'ın dilediğini kendisiyle doğru yola ilettiği hidayet rehberidir. Allah kimi de saptırırsa artık ona yol gösteren olmaz.”
Bu ayette bahsedilen, müteşabih ve mesani olan kitabın künhüne varan mü’minlerin bir ürpertiyle tüylerinin diken diken olmasıdır. Bu durum, sonuç değil; süreçtir. Sonuç ise Allah'ın zikri (Kur’an) ile kalplerin yumuşamasıdır. Vecdin ve cezbenin zirve noktasında insan kendini kaybederken Rabbinden haşyetle tüyleri diken diken olan ise Allah'ın zikri (Kur’an) ile dinginleşir ve kendine gelir.
Vecd ve cezbe yerine, Kur’an’da “yüreği titremek” var:
“Mü’minler Allah anıldığı zaman yürekleri titreyen (وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ), kendilerine onun ayetleri okunduğu zaman imanları artan ve sadece Rablerine güvenen kişilerdir.”
Mü’minin tanımının yapıldığı bu ayetteki “Allah anıldığı zaman” sözünün anlamı, yine bu ayette geçen “onun ayetleri okunduğu zaman” sözüdür.
Yoksa bu sözün anlamı, bağlamından koparılmış “Allah” lafzının garip sesler ve garip hareketler eşliğinde onlarca kez tekrarı değildir.
Vecd ve cezbe yerine, Kur’an’da “sekine” var:
Siz elçiye yardımcı olmasanız da önemli değil! Nitekim kâfirler onu, iki kişiden biri olarak yurdundan çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti: Hani onlar mağaradaydılar; arkadaşına "Tasalanma! Allah bizimle beraberdir." diyordu. Derken Allah ona, huzur (sekine) verdi; göremediğiniz askerlerle ona el verdi ve kâfirlerin sözünü değersiz hâle getirdi. Allah’ın sözü ise en yücedir. Çünkü Allah, güçlü olandır; hükmü geçendir.
Tevbe 40. ayet, insanların elçiyi yalnız bırakması durumunda Allah'ın ona bizzat yardım edeceğini vurgular. İnanmış kalbin zorluk anlarındaki tavrını ve sekineye nasıl ulaştığını bildirir.
Ayette, mağaradaki ikinci kişinin ismi zikredilmez. Kur'an'ın genel üslubuna uygun olarak şahıslar değil, temsil edilen ilkeler öne çıkarılır.
Ayetin sonunda "kâfirlerin sözünün alçaltıldığı, Allah'ın sözünün ise en yüce olduğu" belirtilir. Bu vurgu, Kur'an'ın genelindeki hak ve batıl mücadelesinin nihai sonucunu özetler.
Vecd ve cezbe yerine, Kur’an’da “huşu” var:
“Onlar namazlarında derinden saygı (huşu) duyarlar.”
Gazzâlî namazdaki huşûun önemine işaret ederek, “Namaz kılan kimse rabbi ile gizli konuşur” (Buhârî, “Mevâḳīt”, 8; “Ṣalât”, 33) meâlindeki hadisi açıklarken namazın özü ve esası olan zikrin Allah ile konuşma anlamına geldiğini, gaflet içinde kelimeleri ve harfleri telaffuz etmenin ise Allah ile konuşma sayılamayacağını söyler. Çünkü âyet ve duaların anlamı düşünülmediği sürece kalp de gaflet içinde olacaktır. Bu sebeple namazda huşû olmayınca namaz sırt ve başın hareketinden, vücudun eğilip doğrulmasından ibaret kalır (İḥyâʾ, I, 159-160).
(HUŞÛ الخشوع TDV ANS. MEHMET ŞENER)
Kur'an kendisini hem bir hidayet (yol gösterici) hem de bir zikir (öğüt ve hatırlatma) kaynağı olarak tanımlar. Bu kaynağı okuyup anlamak (tilavet), bütün ibadetlerin odağında yer alır.
Vahyi, sadece okunan veya teorik olarak incelenen bir metin değil, günlük hayatı ve toplumsal düzeni şekillendiren bir rehber olarak görmek gerekir. Bu da Kur’an’ın istediği en insani bir yaklaşımdır.